Lichaamsontevredenheid en eetstoornissen

Het Feministische eZine – Gezondheid

Westerse vrouwen leven in een tijdperk waarin het slanke lichaam heilig is. Als je de vrouwentijdschriften doorbladert, merk je dat heel wat rubrieken gewijd zijn aan afslankingskuren en work out technieken. Uiteraard wordt de boel opgefleurd met foto’s van hyperslanke godinnen (die begeerd worden door een sliert van smachtende adonissen). Met dit artikel willen we duidelijk maken dat onze cultuur via die plaatjes in de media een ongezonde levensstijl en een negatief lichaamsbeeld promoot.

De tijden veranderen: wat vandaag mooi is, is morgen weer lelijk”

In de jaren 1800 werd de Rubensiaanse vrouw in de meeste westerse landen gezien als het summum van schoonheid. Tot in de vroege jaren 1900 waren ronde vrouwelijke vormen een teken van gezondheid en voorspoed.

This painting, The Three Graces, done by artist Pieter Pauwel Rubens in 1639, shows what he thought was the ideal female form.

Even later geraakten die wulpse rondingen van vrouwen in diskrediet. Het nieuwe ideaal van de jaren 1920 was de hyperslanke, kortharige en vlotte ‘flapper’ (letterlijk vertaald ‘bakvis’). Volgens Featherstone (1982) creëerde de consumptiecultuur aan de hand van mode-, cosmetica-, film- en reclamecampagnes een nieuw soort mens. Mannen en vrouwen gingen op dieet en sport werd een populaire vrijetijdsbesteding die in het teken stond van een gezonde levensstijl. Volgens Kendall (1999), “was slank zijn het nieuwe symbool voor rijkdom. De foto hieronder is een afbeelding van een ‘flapper’. Commerciële advertenties begonnen duidelijk hun stempel te drukken op de opvattingen die er heersten over het ideale vrouwelijke lichaam.

In de jaren 1950 werd Marilyn Monroe het prototype van de vrouw met het ideale lichaam. Volgens de criteria van ons slankheidsideaal zou ze vandaag hopeloos door de mand vallen als té dik en té rond .

In de jaren 1960 werd de gamine-look gepopulariseerd door supermodel Twiggy Lawson. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat een vrouw met ondergewicht dé standaard werd voor het ideale vrouwenlichaam.

 In de jaren 1970 begon zangeres Karen Carpenter aan haar gevecht met anorexia nervosa. Ze stierf in 1983 aan een hartstilstand ten gevolge van haar ziekte. Na dit tragische verlies begon Amerika meer aandacht te besteden aan eetstoornissen

Volgens Kendall (1999), beklemtoonde de aerobic-gekte van de jaren 1980 opnieuw het belang van een fit lichaam voor vrouwen. Jane Fonda was één van de grote boegbeelden van deze fitness-rage (onverantwoord eigenlijk, want later gaf ze toe dat ze met regelmatige tussenpozen aan anorexia leed, een vrouw met een eetstoornis werd dus het icoon voor een levensstijl). Wiseman, Mosimann & Ahrens (1992) vergeleken de lichaamsmaten van  Playboy fotomodellen (1979-1988) en kandidaten voor de Miss America verkiezingen (1979-1985). De onderzoekers hielden ook 6 populaire vrouwentijdschriften tegen de het licht (Harper’s Bazaar, Vogue, Ladies Home Journal, Good Housekeeping, Women’s Day, en McCall’s). Daaruit bleek dat het aantal rubrieken over dieetvoeding en gewichtscontrole hand over hand toenam. De vrouwen in de advertenties werden alsmaar dunner en dunner. Heupen en borsten smolten weg, terwijl de lengte van het vrouwelijk ideaal gestaag de hoogte inging. 69% van de fotomodellen en 60 % van de kandidaten voor Miss America zat 15% onder het lichaamsgewicht dat normaal en gezond was voor hun leeftijd en lengte.

Volgens de medische wereld is een lichaamsgewicht dat 15% onder het gezonde gemiddelde ligt één van de belangrijkste kenmerken van anorexia nervosa. Maar de tijdschriften besteedden nog meer aandacht aan afslankingskuren en lichaamsbeweging. Vrouwen moesten niet gewoon slank zijn, ze moesten hyperslank zijn. Zo werkten media-boodschappen eetstoornissen in de hand. Vrouwen moesten niet alleen honger lijden, ze moesten ook nog eens intensief sporten. Let wel, deze studie werd uitgevoerd in 1992, maar vandaag zet die trend zich nog sterker door. De ideale vrouw is dus niet alleen graatmager, ze is ook fysiek fit. Ze zit strak in haar vel zonder al te zeer gespierd te zijn. Het plaatje hieronder (1988) illustreert hoe een vrouw er in dat tijdperk behoorde uit te zien.

Hieronder ziet u de cover van het mei-nummer van Harper’s Bazaar (2002) die sterk gelijkt op de covers van Cosmopolitan anno 1988. Beide modellen zijn ontzettend slank en gespierd. Lichaamsvet is hen blijkbaar vreemd. Het onbereikbare beeld van de superslanke vrouw is dus sinds de late jaren 1980 niet zo sterk veranderd.

Het volgend plaatje geeft je een idee van wat er vandaag van het vrouwelijk lichaam verwacht wordt. Het illustreert perfect hoe mager het vrouwelijk ideaal is geworden. (Kijk maar eens naar haar geprononceerde heupbeenderen). Doordat de media vrouwen constant bombarderen met dit soort plaatjes is dit lichaamstype het na te streven ideaal geworden in onze cultuur. ‘Veel vrouwen voelen zich slecht in hun vel omdat zij hun lichamen constant vergelijken met die van deze gestroomlijnde modellen in de populaire tijdschriften, soaps en films.

Lichaamsontevredenheid en lichaamsbeeld

De meeste vrouwen die ik ken balen van hun lichaam. Volgens een goed ingelichte bron is in het westen 80% van de vrouwen ontevreden met het lichaam dat ze van moedertje natuur hebben gekregen (Katz, 2004). Ik hoor vrouwen vaak klagen dat hun heupen, bipsen en buiken té dik zijn. De media hebben hun werk dus goed gedaan. Rond heupen, bipsen, buiken stapelt zich inderdaad het meeste vrouwelijke vet op. En vrouwen werken zich te pletter om de expansiedrang van deze lichaamsdelen in te tomen. Markula (1995) zegt dat deze lichamelijke ‘probleemzones’ nu net de attributen zijn die ons als vrouw identificeren: ronde buikjes, bredere heupen, de taille, de onderarmen (p. 285). Waarom doen vrouwen zo hun best om hun vrouwelijke karakteristieken weg te toveren? Volgens onderzoekers is dat niet meer dan logisch, omdat de modellen van vandaag meer op jonge mannen lijken dan op vrouwen. Een kokervormig lichaam, met smalle heupen en afgetekende spieren zijn vandaag de hebbedingen om als een succesvolle powerrrrgrllll door het leven te kunnen huppelen. (Markula, 1995). Maar de meeste vrouwen zijn zo niet ‘geschapen’. Ze moeten zichzelf geweld aandoen om aan dit beeld te beantwoorden, en als dat dan niet lukt geraken ze gefrustreerd. Ze krijgen een negatief of verstoord lichaamsbeeld en het hek is van de dam. Ons lichaamsbeeld wordt – in een notendop – gevormd door de manier waarop we naar ons lichaam kijken. Wat vinden we zelf van onze uiterlijke verschijning, lichaamsafmetingen, lichaamsvorm en hoe denken we dat andere mensen deze persoonlijke attributen beoordelen. Met al die plaatjes van gratenpakhuizen in de media is het moeilijk voor vrouwen om zich zeker te voelen over hun lichaam. Toch zullen de meeste vrouwen er vrede mee moeten nemen dat ze dit culturele ideaal nooit zullen bereiken omdat maar 2% van de westerse vrouwen zo slank is als de fotomodellen uit de tijdschriften (Katz, 2004). Volgens betrouwbare statistieken is de gemiddelde lengte van de Belgische vrouw 1m64,5 terwijl het gemiddelde gewicht schommelt rond de 66,7 (voor Nederland is dat respectievelijk 1m68,3 en 69,8) (Cijfers fgov 2005). De hedendaagse fotomodellen wegen gemiddeld 23% minder dan die stevig gebouwde modale vrouw.

Diëten

Het Sonja Bakker dieet, het Dokter Atkins dieet, we worden met afslankingkuren en -producten om de oren geslagen. De Verenigde Staten investeert jaarlijks ongeveer 40 miljoen dollars in de dieetindustrie (Spake, 2004). En Europa moet daar nauwelijks voor onderdoen. Het oeroude christelijke adagium: “alleen wie zich uit de naad werkt, kan bogen op succes” ligt daaraan ten grondslag. Dus moeten we ons best doen om op de juiste manier te eten, te sporten, te lijden. Alleen dan komt dat ideale lichaam binnen ons bereik.

Vooral vrouwen liggen in de vuurlinie van de dieetindustrie. “Als je genoeg geld hebt en een op maat gesneden dieetprogramma kan je zelf ook een slank en stevig lichaam krijgen”, schreeuwen de advertenties in de vrouwenblaadjes. Veel vrouwentijdschriften zoals Shape, Self, Weight Watchers, Health, Fitness, Yoga Journal sprongen mee op de kar van dit welness ideaal. Met het perfecte lichaam, krijg je ook de perfecte job, de perfecte man, de perfecte kinderen, houden zij je voor.

Meer dan 40% van de vrouwelijke tieners gaat te rade bij tijschriften om informatie op te doen over de nieuwe trends inzake gezondheid en afslankingskuren en 60% van de vrouwelijke tieners raadpleegt op regematige basis een modetijdschrift. Dit verklaart wellicht waarom 91% van de vrouwelijke studenten aan de universiteit ooit in hun verleden op een dieet stonden in de hoop gewicht te verliezen. Maar niet alleen de universiteitsstudenten zijn de pineut. Ook 51% van de meisjes van negen tot tien geeft aan dat ze zich beter voelen als ze op hun voeding letten. (Spake, 2004).

Voor de meeste vrouwen is het nochtans een illusie dat  de afslankingstips in de blaadjes voor blijvend gewichtsverlies zullen zorgen. Onderzoek wees uit dat gewicht dat je kwijtspeelt dankzij een dieetprogramma, er even snel weer bijkomt. En vaak is die gewichtstoename zelfs groter dan het gewicht dat er tijdens de vastenkuur afging. Dat is het beruchte jo-jo effect; mensen volgen een dieet, verliezen, gewicht, komen dubbel zo veel aan in gewicht, en zetten zichzelf terug op een dieet. Volgens Wardlaw (2003), blijft maar 5% van de mensen die een commercieel afslankingsprogramma volgen permanent op een lager gewicht. 1/3 van het gewichtsverlies dat tijdens de vastenkuur werd kwijtgespeeld komt er binnen een tijdsbestek van een jaar weer bij, en na 3 à 5 jaar zitten alle verloren pondjes meestal weer op hun oude vertrouwde plaats (p. 358).

Daar komt nog bij dat mensen die een dieet volgen vaak snel resultaten willen zien. Zij laten zich verleiden door instant success diëten die een wekelijks gewichtsverlies van 5 tot 7 kilo beloven. Gezond is anders!!!! Wardlaw (2003) beweert dat een realistisch en gezond dieetplan hooguit kan leiden tot een gewichtsverlies van 1 kg per week. Een traag maar gestaag gewichtsverlies, is wellicht de enige manier om het jo-jo effect te vermijden. Volgens de setpointtheorie van Keesey hebben onze lichamen bij een normale voedseltoevoer een stabiele gewichtsmarge en een al even stabiel vetgehalte. Dat is zo door onze genetica bepaald. Zo speelt de hypothalamus bijvoorbeeld een belangrijke rol bij de verdeling van vet over ons lichaam en bij het in stand houden van deze hoeveelheid vet. Ons lichaam zal er altijd naar streven om deze gewichtsmarge en dit vetgehalte aan te houden, ongeacht de diëten die we uitproberen. Ons lijf verzint zelfs allerlei truuks om terug op een gezond gewicht te komen. Vandaar dat al die diëten mislukken.

Toch blijven de media de boodschap verspreiden de we de biologie van ons lichaam kunnen veranderen door trendy afslankingskuren, calorieënwiskunde en binge-trainen.

Het vrouwelijke lichaam in de media

Veel mensen gaan er van uit dat de media en de reclame-advertenties hoegenaamd geen invloed hebben op hun opvattingen of waarden. Volgens hen verspreiden die beeldfabrieken vluchtige beelden die in een mum van tijd weer uit onze geheugens worden gewist. Maar niets is minder waar. Zo werd al lang geleden aangetoond dat advertenties cumulatieve effecten hebben op ons onderbewustzijn. De nadruk die vandaag gelegd wordt op het hyperslanke vrouwelijke lichaam is een duidelijk voorbeeld van de invloed die advertenties en mediaboodschappen uitoefenen op onze culturele standaards. Advertenties creëren voortdurend nieuwe normen en idealen, zodat vrouwen voortdurend afgemeten worden aan deze standaards, of ze dat nu willen of niet” (Kilbourne, 1987). Dat is ook de oorspronkelijke opzet van advertenties: ze vertellen ons niet alleen wat we moeten kopen, ze kleuren ook onze opvattingen in over wat normaal en mooi is, of over wat we wel of niet moeten zijn.

De meeste advertenties tonen extreem mooie, jonge, onberispelijke modellen die allerlei producten aanprijzen. Vrouwen worden ontelbare keren met dit soort beelden bestookt via advertenties, televisie en film. Als je constant geconfroneerd wordt met dit soort beelden, wordt het moeilijk om uit te maken wat normaal is en wat niet. Kilbourne (1987) denkt dat het voor vrouwen nog moeilijker is om zichzelf niet te vergelijken met dit ideaal.’

Bedrijven maken enorme winsten door reclamecampagnes op te zetten. De mensen die de advertenties ontwerpen zijn allesbehalve dom. Ze zijn er zich van bewust dat veel vrouwen best tevreden zijn met hun lichaam. Maar als iedereen tevreden is dan verkopen hun opdrachtgevers – de bedrijven dus – niets meer. Daarom creëren zij een schoonheidsideaal dat moeilijk te bereiken is. De beelden scheppen een illusie, een fantasiebeeld dat vrouwen er permanent zal toe aanzetten om nog meer cosmetica of dieetproducten te kopen. De mode-, cosmetica- en dieetindustrie willen niets liever…” (Dalnet IRC, 2002). Met fotografische technieken zoals airbrushing, soft-focus camera’s, filters worden de plaatjes uit de advertenties verder geperfectioneerd, zodat het onderscheid tussen realiteit en fantasie vervaagt. Het vrouwelijke ideaal dat wordt voorgesteld is zo ‘fake’ als wat” (p.340).

De foto hierboven is er één van Britanny Murphy in de film Clueless (1995). De foto onderaan werd genomen op de VH1 Big Awards in 2002. Zie je de verschillen? In 1995 heeft ze een rond gezicht en is ze tamelijk mollig, terwijl ze in 2002 aardig wat kilo’s is afgevallen. Waarom nam ze de gedaante aan van een tandenstoker? Toen ik de film Clueless zag vond ik haar helemaal niet dik. Maar nu zit ze als je het mij vraagt serieus onder haar natuurlijke setpoint gewicht.

Deze plaatjes tonen aan dat films en Hollywood sterk bijdragen aan het ongezonde, extreem magere lichaamsbeeld dat in onze cultuur in zwang gekomen is.

Nog zo’n graatmagere actrice is Calista Flockhart. Maar ze blijft één van Hollywoods iconen. Zo blijven overal ter wereld vrouwen geloven dat je een skelet moet zijn om ‘er bij’ te horen.

Het internaliseren van het slankheidsideaal

Omdat vrouwen zich met deze beelden vergelijken kunnen ze ontevreden worden met hun eigen lichaam. De meest beïnvloedbare vrouwen ontwikkelen soms zelfs eetstoornissen.” (Thompson & Heinberg, 1999, p. 344). Er is ampel onderzoek dat deze stellingen staaft. Halliwell and Dittmar (2004), bijvoorbeeld, gingen na hoe reclame voor allerlei accessoires op vrouwen inwerkte. Ze gebruikten daarvoor zowel magere als normaal gebouwde vrouwen. Zoals verwacht voelden vrouwen die advertenties te zien kregen waarin hyperslanke modellen figureerden zich na afloop van het experiment slechter in hun vel dan vrouwen die normaal gebouwde modellen te zien kregen. Interessant was wel dat de advertenties een effect hadden op het koopgedrag van beide lichaamstypes. Halliwell en Dittmar (2004) concludeerden daar uit dat publiciteitsmensen gerust zwaardere, maar even aantrekkelijke modellen kunnen gebruiken, om zo lichaamsgerelateerde angst bij een groot deel van de vrouwelijke bevolking weg te nemen. (p.104).

Vrouwen die het vatbaarst zijn voor eetstoornissen internaliseren het schoonheidsideaal dat ‘en vogue’ is. Dat wil zeggen dat zij de socioculturele principes die de media ons willen opdringen accepteren en gaandeweg opslaan op hun innerlijke harde schijf (internaliseren). Helaas, hoe meer een individu omringd is door deze verraderlijke beelden, hoe meer hij/zij geneigd is om die te internaliseren. In 2001 voerden Stice, Sprangler, & Agras een longitudinale studie uit om na te gaan of het slankheidsideaal dat gepromoot wordt door de media lange termijn effecten kon hebben op lichaamsontevredenheid. Ze kwamen tot de bevinding dat deze beelden vooral een nefaste invloed hebben op kwetsbare adolescenten. Maar wie is nu precies kwetsbaar? Dat zijn de adolescenten die het ideaal internaliseren, meer druk ondergaan om slank te zijn dan hun leeftijdsgenoten, weinig steun ondervinden van familie of vrienden en een hogere lichaamsontevredenheid hebben dan de modale tiener. (Stice, Sprangler & Agras, 2001).

Lichaamsontevredenheid is wijdverbreid bij vrouwen in westerse culturen (Posavac, Posavac & Weigel, 2001). Naar verluidt is die ontevredenheid zo manifest in de Verenigde Staten dat het als een typisch vrouwelijke trek wordt gezien om zich zorgen te maken over lichaam en gewicht. Volgens Garner, Rockert, Olmsted, Johnson & Coscina (1985), is het hebben van een verstoord lichaamsbeeld vaak de aanloop naar een eetstoornis.

Eetstoornissen

Wardlaw (2003) omschrijft eetstoornissen als “ernstige verstoringen van het eetpatroon in combinatie met fysiologische veranderingen. De verstoringen duiden op extreem vasten, eetbuien, purgeergedrag, en gewichtsschommelingen. Er komen ook een aantal emotionele en cognitieve veranderingen bij kijken die een effect hebben op de manier waarop de persoon in kwestie zijn/haar lichaam waarneemt en ervaart” (p.418). Maar de eetstoornis is in feite niet het reële probleem (al houden zij aardig wat gezondheidsrisico’s in). Dé grote pijnpunten van een eetprobleem zijn de onderliggende kwesties: onverwerkte gevoelens, lichaamsontevredenheid, gebrek aan zelfvertrouwen (Wardlaw, 2003). Het ideale vrouwelijke lichaam dat in de media wordt geportretteerd werkt een negatief lichaamsbeeld in de hand, vooral als de persoon in kwestie niet kan beantwoorden aan deze onrealistische standaard. Wat meer is: dat ideaal wordt zowel door heel wat adolescenten als volwassen vrouwen geïnternaliseerd. Daardoor kunnen we stellen dat bepaalde culturele waarden die ons via de media worden aangereikt (via de geschreven pers, televisie, film) een sterke katalysator zijn voor het ontwikkelen van eetstoornissen.

Binge eating disorder, anorexia nervosa en bulimia, zijn de eetstoornissen die het meest voorkomen. Naar schatting lijden 7 miljoen vrouwen aan één of ander type van eetstoornis (Spake, 2004).

Anorexia

Vrouwen met anorexia zijn als de dood om dik te worden. Ze zijn voortdurend bezig met eten en hun gewicht, ze hebben een verstoord lichaamsbeeld, hongeren zichzelf uit en ontkennen hun hongergevoelens. Ze wegen minder dan 85% van het gewicht dat gezond is voor hen, en hun BMI ligt soms lager dan 17,5.  (Wardlaw, 2003). Als je de foto’s van de Playboy modellen en de kandidaten voor Miss America naast die cijfers legt dan is het zo klaar als een klontje dat de meerderheid van deze vrouwen een aantal karakteristieken met anorexiapatiënten gemeen hebben (Wiseman, Mosimann & Ahrens, 1992). Je kan dus gerust stellen dat de media een dikke vinger in de pap hebben bij het populariseren van het size zero concept.

De foto hieronder is afkomstig van een pro-anorexia website, en wel uit de rubriek “Thinspiration Photos.” Het is een afbeelding van heroin-chic Kate Moss. De vrouw achter deze website schreef: “sommigen onder ons houden van de geciseleerde look, anderen houden van de tengere look, en nog anderen zijn dol op knoken; ik hoop dat je hier een foto vindt die je kan motiveren om door te gaan.”

De foto hieronder is van een persoon die aan een ernstige vorm van anorexia lijdt. Kijk maar naar de gelijkenissen tussen het lichaam van het fotomodel en het lichaam van de zieke persoon. Eerder onderzoek heeft – zoals reeds vermeld – aangetoond dat veel modellen aan één van de belangrijkste criteria voor de diagnose anorexia voldoen, met name ondergewicht. Door deze foto’s met elkaar te vergelijken zou je kunnen stellen dat het model ook aan anorexia lijdt. Haar lichaam lijkt wel een getrouwe copie van het lichaam van de anorexiavrouw.

Bulimia nervosa

Bulimia is een andere eetstoornis die in eerste instantie vrouwen treft. Vrouwen die aan deze aandoening lijden zitten verstrikt in een eetbuien-purgeren cyclus. Volgens Wardlaw (2003) eten vrouwen met bulimia bergen voedsel tijdens een eetbui, waarna zij purgeren middels braken, laxatieven- of diuretica-misbruik, etc. Vaak doen zij ook een beroep op alternatieve methodes zoals extreem sporten om het effect van de overdadige calorieën te neutraliseren

Binge-eating disorder (compulsive overeating)

Ook mensen met een eetbuistoornis hebben last van eetbuien, hoewel zij dit niet proberen te compenseren door purgeergedrag. Hoe komt het dat zij soms zo verlangen naar verboden voedsel, en wat maakt sommige voedselsoorten verboden? Amerika is het walhalla van fast foodrestaurants, automaten gevuld met junk food en suikerrijke frisdranken. En het is heel wat gemakkelijker om even naar onze favoriete Mc Donaldsvestiging te rijden, daar een cheeseburger en vettige frieten te bestellen en die door te spoelen met een grote beker cola dan om thuis een maaltijd met alles er op en er aan klaar te maken. Het is bovendien tamelijk goedkoop. De media bekogelen ons met fast food-, junk food-, frisdranken- en snackadvertenties, terwijl ze ons tegelijkertijd aansporen om een perfect slank lichaam na te streven. Is het dan te verwonderen dat mensen die zich tijdens eetbuien volproppen met junk food zich boos, gefrustreerd en depri voelen? Misschien voelen ze zich verward omwille van de tegenstrijdige boodschappen die de media verspreiden: ‘geniet van de vette snelle hap, maar zorg er wel voor dat je zo slank als een den blijft.

http://www.lilithgallery.com/feminist/anorexia/Anorexic003-EatingDisorders.html